Hezjod przedstawia świat bogów

Już na kilka lat przed śmiercią Asurbanipala rywali­zacja jego synów o władzę doprowa­dziła w Asyrii do napięć wewnętrz-

nych. W 625 przed Chr. Asyryjczycy zdołali jeszcze odeprzeć atak Scytów, którzy wtargnęli na Bliski Wschód ze stepów czarnomorskich. Jednakże na południu chaldejski gubernator Babilonu Nabopolasar wzniecił po­wstanie antyasyryjskie i w 626 przed Chr. ogłosił się królem, zakładając państwo nowobabilońskie. W 614 przed Chr. Babilończycy sprzymie­rzyli się z królem Medów Kyaksare-sem i podjęli wspólną kampanię w celu zniszczenia Asyrii.

Ostatni okres świet­ności przeżywała Asyria pod rządami Asurbanipala (668-631). Po zwycię­stwie nad swoim bratem król rozka­zał zniszczyć Babilon. W 639 przed Chr. zdobył i splądrował Suzę, poło­żoną na północ od Zatoki Perskiej stolicę państwa elamickiego, które miało już za sobą ponad 2000 lat hi­storii. Elamici ostatecznie stracili niepodległość, Asyryjczycy zaś zy­skali kwitnącą gospodarczo prowin­cję, która obfitowała w urodzajne ziemie, bogactwa kopalne i drewno budowlane, a dodatkowo leżała na ważnym szlaku handlowym ze wschodu na zachód. Niestety, w 656 przed Chr. Asurbanipal musiał zre­zygnować z Egiptu, zdobytego w 671 przed Chr., był on bowiem zbyt od­dalony na to, aby zorganizować tam stalą administrację prowincji. Zakładając bibliotekę w Niniwie, najważniejszą na całym starożytnym Wschodzie, Asurbanipal przysłużył się rozwojowi kultury i nauki. Zbiór ponad 22 000 tabliczek pokrytych pi­smem klinowym zawierał m.in. tek­sty literackie, historyczne, filozoficz­ne, medyczne i astronomiczne, a także utwory poetyckie i dokumen­ty gospodarcze.

Swoje umiejętności techniczne Asyryjczycy wykorzysty­wali nie tylko dla potrzeb armii, lecz także do celów cywilnych, na przy­kład przy budowie wodociągów i mostów. W latach 691/690 przed

Chr. ukończono budowę akweduktu doprowadzającego wodę do Niniwy, który mial 48 km długości i składał się z systemu mostów, tuneli i kana­łów. Najwspanialszą konstrukcją w tym systemie był odcinek akwe­duktu w poprzek doliny w pobliżu wioski Dżerwan, zbudowany z 2 mi­lionów ciosów kamiennych; mial on 262 m długości, 22 m szerokości i do 7 m wysokości.

Napływ łupów wojennych i podatki ściągane w produktach rolnych od podbitych ludów były źródłem bo­gactwa władców asyryjskich. Fakt ten znalazł odzwierciedlenie m.in. w ogromnych pałacach, bogato zdo­bionych ornamentami i płaskorzeź­bami figuralnymi na kamiennych płytach ortostatów. Zarządzanie roz­ległym imperium spoczywało w rę­kach wywodzących się z arystokracji urzędników królewskich.

Z powodu swej agresywnej polityki podbojów i okrutnego postępowania wobec po­konanych Asyryjczycy byli znienawi­dzeni przez wszystkich sąsiadów. Po­czynając od około 1115 przed Chr., po­większyli oni swe rdzenne terytorium wokół Aszur, Niniwy i Nimrud nad Tygrysem (na północ od dzisiejszego Bagdadu), opanowując wielkie obsza­ry od Morza Śródziemnego i obecnej wschodniej Turcji po Zatokę Perską. PozajęciuEgiptuw671 przed Chr. im­perium asyryjskie uzyskało najwięk­szy zasięg terytorialny. Swoje zwycię­stwa Asyryjczycy zawdzięczali m.in. doskonałej technice wojennej. WIX w. przed Chr. jako pierwsi utworzyli od­działy konnicy. Do tego dochodziły ciężkie wozy bojowe, z kosami przy­mocowanymi do osi kół, których za­daniem było zrobienie wyłomu w sze­regach nieprzyjaciela. Do zdobywania miast Asyryjczycy konstruowali ma­szyny oblężnicze, wyposażone w tara­ny i zabezpieczone przed pociskami wroga, a dodatkowy strach budziło ich niezwykłe okrucieństwo w sto­sunku do pokonanych. W Biblii znaj­dujemy liczne informacje o sposobie prowadzenia wojny przez Asyryjczy-ków. Na porządku dziennym były tor­tury i masowe egzekucje, tudzież su­rowe kary dla przywódców zbunto­wanych miast. Spośród podbitych lu­dów rekrutowali się często robotnicy przymusowi, których wykorzystano m.in. na początku VII w. przed Chr. przy budowie podwójnego pierścienia wysokich do 25 m murów obronnych Niniwy, z 15 bramami miejskimi.

Król asyryjski Asurbanipal odnosi zwycięstwo w czteroletniej wojnie domo­wej ze swoim bratem, Szamasz-szum-ukinem, królem Babilonii, i przejmuje kontrolę nad całym obszarem rozległego imperium. Jednakże niespełna czterdzieści lat później imperium asyryjskie ostatecznie upada, a mieszkań­cy rdzennej Asyrii zostają zabici lub wypędzeni.

648 przed Chr. Przyczyną zakoń­czonej wojny domowej była nieure­gulowana sprawa następstwa tronu. Król Asarhadon, zmarły w 668 przed Chr., na swego następcę w Asyrii wy­znaczył młodszego syna Asurbani-pala, natomiast starszemu przypadł tron w Babilonie. W walce przeciw­ko swemu bratu Szamasz-szum–ukin sprzymierzył się z Arabami i Egiptem, lokalnymi książętami sy­ryjskimi, a także z miastami połu­dniowej Mezopotamii.

Sparta różni się od innych greckich miast-państw zarówno pod wzglę­dem panujących stosunków społecz­nych, jak i ustroju politycznego. Tyl­ko w Sparcie władzę sprawowało jed­nocześnie dwóch królów, a ich rządy kontrolowane były przez eforów.

Władza królów ograniczona była przez kolegium pięciu najwyższych urzędników, eforów, wybieranych corocznie przez zgromadzenie ludo­we; instytucja eforatu poświadczona jest od 754/753 przed Chr. Eforowie mieli szerokie kompetencje w zakresie władzy administracyjnej, bezpieczeństwa wewnętrznego i są­downictwa. Tylko pełnoprawni oby­watele (spartiaci) mogli uczestniczyć w zgromadzeniu ludowym, które wy­bierało nie tylko eforów, lecz także ra­dę starszych, liczącą 28 członków (co

najmniej sześćdziesięcioletnich). W kwestiach polityki zagranicznej do­chodziło niekiedy do konfliktów mię­dzy królami a kolegium eforów. Efo­rowie najczęściej opowiadali się za po­lityką izolacji, natomiast królowie by­li gotowi pomagać państwom o ustro­ju arystokratycznym. Przy różnych okazjach Sparta występowała prze­ciwko tyraniom, ale także i przeciwko demokracjom, jak Ateny. Ogólnie rzecz biorąc, w polityce za­granicznej Sparty dominowała rezer­wa i niechęć do zbytniego angażowa­nia się w sprawy innych państw. Acz­kolwiek podczas wojen z Persami ar­mia lądowa Sparty, najpotężniejsza spośród armii wszystkich greckich miast-państw, miała decydujący udział w zwycięstwie. Na tle oceny tej kampanii ujawniły się różnice poglą­dów między Spartą i Atenami.

W VIII?VII w. przed Chr. w wyniku dwóch wojen Sparta rozszerza swe panowanie na obszar Mesenii. Podboje zadecydowały o stosunkach panu­jących w społeczeństwie spartańskim, w którym spartiaci byli pełnopraw­nymi obywatelami, helioci niewolnymi chłopami, rekrutującymi się z pod­bitej ludności, a periojkowie ludnością pozbawioną praw politycznych, ale posiadającą wolność osobistą.

W technice wojennej Spartanie sto­sowali taktykę falangi. Ciężkozbroj­ni piechurzy tworzyli zwartą linię bojową, złożoną z ośmiu szeregów wojowników, ustawionych równolegle do frontu. W marszu odległość między szeregami wynosiła 2 m, w ataku tylko 1 m, a przy odpieraniu natarcia przeciwnika zaledwie 0,5 m. Ustawienie w szyku falangi sprawia­ło, że w walce wszyscy Spartanie by­li sobie równi. Ich życie codzienne charakteryzowa­ło się przysłowiową spartańską pro­stotą i surowością obyczajów. Słabe dzieci porzucano w górach. Wycho­wanie chłopców uważano za wspól­ny obowiązek. Od siódmego roku ży­cia przebywali oni poza rodziną w gronie rówieśników, w tzw. wspólnotach stołu. Grupy te miały istotne znaczenie również w dal­szym życiu, a ich członkowie wspól­nie uczestniczyli w polowaniach i wyprawach wojennych. W wycho­waniu szczególny nacisk kładziono na dyscyplinę i ćwiczenie odporności na ból.

W ciągu VI w. przed Chr., po długo­letnich walkach z Tegeą i Argos, Sparta rozciągnęła swą hegemonię na znacznym obszarze Peloponezu. Zawierając traktaty z poszczególny­mi miastami-państwami, utworzyła tzw. Związek Peloponeski (zwany też symmachią spartańską), w któ­rym zajmowała pozycję dominują­cą. Jedynie Argos i Achają nie nale­żały do tego Związku. W ten sposób Sparta stała się, obok Aten, najważ­niejszym greckim państwem. Jeśli nie liczyć założenia Tarentu, udział Sparty w wielkiej kolonizacji greckiej był znikomy. Spartiatom bez specjalnego pozwolenia nie wol­no było wyjeżdżać ?za granicę”, ob­cych nie wpuszczano też do samej Sparty.

Polityka kulturalnej i politycznej izolacji, która we wcześniejszym okresie wyrażała się też w biciu że­laznych monet, doprowadziła z cza­sem do ogólnego zacofania i pierw­szych symptomów barbaryzacji.

Pod rządami króla Gygesa (ok. 680-652 przed Chr.) Lidia rozszerza swe panowanie na zasiedlone przez Greków obszary zachodniej Azji Mniejszej. Około 680 przed Chr. O wstąpieniu na tron Gygesa istnieje wiele legend.

Po zamordowaniu króla Kandaulesa z rodu Heraklidów przejął on rządy w Lidii, zakładając dynastię Merm-nadów. Według greckiego historio­grafa Herodota, Gyges na życzenie Kandaulesa zobaczył jego małżonkę nago. Dowiedziawszy się o tym, ura­żona w swej dumie kobieta skłoniła

Gygesa, by zabił Kandaulesa i sam wstąpił na tron. Zgodnie z wersją po­daną przez Platona w Państwie, Gyges przed zamordowaniem Kandaulesa stał się niewidzialny dzięki magicz­nemu pierścieniowi. Friedrich Heb-bel połączył obie legendy w dramacie Gyges i jego pierścień.

Wedle mitologii greckiej - udział Hezjoda w jej usystematyzowaniu pozostaje sporny - wszyscy bogowie pochodzili od Uranosa, boskiego pierwiastka prapoczątku, chaosu poprzedzającego stworzenie. Ura-nos (Niebo) spłodził z Gają (Ziemią) cyklopów i tytanów. Ponieważ Ura-nos nie chciał wypuścić tych ostat­nich na świat z łona Ziemi, jego syn Kronos, najmłodszy z tytanów, oba­lił go; ostrym sierpem odciął genita­lia swego ojca i wrzucił je do morza. Z nich powstała Afrodyta, zrodzona z morskiej piany bogini miłości i cielesnego zespo­lenia. Kronos symbolizuje czas. Wraz z oddziele­niem nieba od zie­mi powstał na świecie pierwszy element porząd­ku. W obawie przed utratą wła­dzy Kronos poły­kał swoje dzieci, w czym można zo­baczyć wyraźną aluzję do śmiertel­ności człowieka, podległego czaso­wi. Zeus, naj­młodszy syn, jako jedyny uniknął lo­su starszego ro­dzeństwa i wy­chowywał się w ukryciu, w gro­cie idejskiej na Krecie.

Kiedy dorósł, obalił Kronosa i zmu­sił go, by zwrócił połknięte uprzed­nio dzieci. Zeus był nie tylko bogiem światła i burzy, lecz także uosabiał porządek społeczny. Jako niebiań­skiego ojca żadne miasto nie mogło go uczynić wyłącznie swym bogiem opiekuńczym, gdyż zajmował on pozycję arbitra we wszystkich spra­wach i ze świętej góry Olimp rządził światem.

Jego żona Hera była wprawdzie opie­kunką małżeństwa, ale nie przeszka­dzało to Zeusowi mieć potomstwo z wieloma innymi boginiami i kobie­tami śmiertelnymi. Z Leto spłodził Apollina i Artemidę, z Demeter Per-sefonę; Ledę uwiódł przybrawszy po­stać łabędzia, Europę jako byk, Da-nae nawiedził jako zloty deszcz. Synami Kronosa byli Posejdon, wstrząsający ziemią, któremu przy­padło w dziedzictwie panowanie nad morzem, oraz Hades sprawujący władzę nad duszami zmarłych w świecie podziemnym. Hadesowi w krainie cieni pomagały różne isto­ty, jak Charon przewożący dusze przez Styks czy pies Cerber. Hades uprowadził i poślubił Persefonę, któ­rej matka Demeter, odpowiedzialna za urodzaj i wzrost, poszukując cór­ki zaniedbała swe obowiązki, przez co ludzie cierpieli głód. Zeus zdecy­dował, że Persefona zimę spędzać będzie w świecie podziemnym, ale każdej wiosny powróci na ziemię -tak jak ziarno, które wiosną wypusz­cza kiełki.

W świecie bogów za sprawy wojny odpowiadali Ares i Atena. Ares, bóg wrzawy bitewnej, i Atena, zwolen­niczka mądrego prowadzenia walki, często występowali jednak przeciw­ko sobie jako dwie przeciwstawne si­ły. Atena, która wyskoczyła z głowy swego ojca Zeusa, była także boginią mądrości.

Dla Dionizosa, boga wina i eksta­tycznej radości, święty był każdy stan podniecenia, wywołany przez taniec lub rytualne obrzędy. Apollo opiekował się sztuką i muzyką, był także bogiem medycyny, chociaż jednocześnie potrafił zabijać, wy­puszczając z łuku zatrute strzały. W panteonie greckim było też wielu innych mniej ważnych bogów.

Żyjący w Beocji grecki poeta Hezjod stworzył podstawy mitologii grec­kiej, w której świat bogów bardzo przypomina stosunki panujące mię­dzy ludźmi. Wśród bogów istniała hierarchia, związki rodzinne, rywa­lizacja, a każdy z nich miał swój wy­znaczony zakres działania.

Około 700 przed Chr. Hezjod był pierwszym historycznym poetą grec­kim. W swym głównym dziele zaty­tułowanym Teogonia (Pochodzenie bo­gów) opowiadał o powstaniu świata

Sfinks z charakterystycznym dla greckiej sztuki archaicznej ?uśmiechem”

z pierwotnego chaosu i o trzech po­koleniach bogów rządzących w nie­bie, z których ostatnim był Zeus. Ina­czej niż u Homera, bogowie Hezjoda nie są pogodnymi postaciami, lecz reprezentują wyniosłą potęgę, do której człowiek winien podchodzić z nabożną czcią i lękiem.